Formación continua en educación superior: Perspectivas de profesores de ciencias naturales

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.28998/2175-6600.2025v17n39pe18707

Palabras clave:

Docencia Universitaria, Desarrollo Profesional, Formación Continua

Resumen

La enseñanza en la educación superior brasileña se ha basado en referentes que conciernen principalmente al conocimiento de contenidos, sin regulación definida, dejando la responsabilidad de las Instituciones de Educación Superior (IES) como autónomas para la formación continua de quienes ejercen la enseñanza universitaria. Al reflexionar sobre esta situación, este ensayo académico buscará comprender, desde la perspectiva de los docentes del Instituto Federal de Educación, Ciencia y Tecnología de Mato Grosso (IFMT), las percepciones sobre el proceso de formación y la importancia de la formación continua para el desarrollo de su práctica, identificando el significado de la enseñanza. Para ello se optó por un enfoque cualitativo de tipo exploratorio descriptivo, con entrevistas semiestructuradas. Participaron de este estudio trece profesores que imparten docencia en la Licenciatura en Ciencias Naturales del IFMT. Los datos producidos fueron desarrollados y organizados utilizando el software IRaMuTeQ y el análisis de contenido de Bardin (2011). Los resultados resaltan la necesidad de reformular y ampliar las políticas de educación continua para los docentes que trabajan en la educación superior en el IFMT, movimientos con un enfoque más personalizado, que contemplen las demandas de cada campus, tanto en el desarrollo técnico como en habilidades pedagógicas y reflexivas importantes para el ejercicio de la práctica docente.

Descargas

Los datos de descargas todavía no están disponibles.

Citas

ALVES, Rozane da Silveira; CUNHA, Maria Isabel da. Docência no Ensino Superior: a alternativa da formação entre pares. Revista Linhas. Florianópolis, v. 20, n. 43, p. 10-20, maio/ago. 2019. Disponível em: http://dx.doi.org/10.5965/1984723820432019010. Acesso em: 18 de julho de 2022.

BARDIN, Laurence. Análise de Conteúdo. São Paulo: Edições 70, 2011.

BEHRENS, Marilda Aparecida. Docência universitária num paradigma da complexidade: possibilidades de formação continuada no stricto sensu. Rev. Diálogo Educ, p. 27-44, 2010.

BRASIL. Decreto n.º 9.991, de 28 de agosto de 2019. Dispõe sobre a Política Nacional de Desenvolvimento de Pessoas da administração pública federal direta, autárquica e fundacional, e regulamenta dispositivos da Lei n.º 8.112, de 11 de dezembro de 1990, quanto a licenças e afastamentos para ações de desenvolvimento. Brasília, DF: 2019a. Disponível em: http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/_ato2019-2022/2019/decreto/D9991.html. Acesso em: 13 abril. 2023.

BRASIL. Ministério da Educação. Coordenação de Aperfeiçoamento de Pessoal de Nível Superior Plano Nacional de Graduação – PNG 2022. Disponível em: https://www.crub.org.br/wp-content/uploads/2022/08/PNG_2022_Versao_1.pdf. Acesso: 26 de set.de 2023.

CAMARGO, Brigido Vizeu; JUSTO, Ana Maria. IRAMUTEQ: um software gratuito para análise de dados textuais. Temas em psicologia, v. 21, n. 2, p. 513-518, 2013.

CAMPOS, Vanessa T. Bueno; ALMEIDA, Maria Isabel de. Contribuições de ações de formação contínua para a (trans)formação de professores universitários. Revista Linhas, [S.L.], v. 20, n. 43, p. 21-50, 30 maio 2019. Universidade do Estado de Santa Catarina. http://dx.doi.org/10.5965/1984723820432019021 . Acesso em: 13 de nov. de 2023.

CORTELA, Beatriz Salemme Correia. O processo de construção da identidade docente: algumas contribuições de avaliações de alunos de pós-graduação em Educação para Ciência. 2017. XI Encontro Nacional de Pesquisa em Educação em Ciências – XI ENPEC. Disponível em: http://www.abrapecnet.org.br/enpec/xi-enpec/anais/resumos/R1300-1.pdf. Acesso em: 02 dez. 2021.

CORTELA, Beatriz Salemme Correia; NARDI, Roberto. Didática da Ciência, pesquisa e docência no ensino superior. Revista Tecné, Episteme y Didaxis: Ted, Bogotá, v. 1, n. 7, p. 264-269, out. 2016.

CRESWELL, John W. Investigação Qualitativa e Projeto de Pesquisa: escolhendo entre cinco abordagens. Trad. De Sandra Mallmann. 3ª ed. Porto Alegre: Penso, 2014.

CUNHA, Maria Isabel da. O tema da formação de professores: trajetórias e tendências do campo na pesquisa e na ação. Revista Educação e Pesquisa. São Leopoldo, v. 1, n. 1, p. 1-17, jan. 2013.

FONTANA, Felipe; ROSA, Marcos Paulo. Observação Questionário Entrevista e Gruppo Focal. In: MAGALHÃES JÚNIOR, Carlos Alberto de Oliveira; BATISTA, Michel Corci (org.). Metodologia da Pesquisa em Educação e Ensino de Ciências. Maringa: Editora Massoni, 2021. p. 1-412.

GARCÍA, Carlos Marcelo. Formação de Professores: Para uma mudança educativa. Porto: Porto Editora, 1999.

GUILARDI JUNIOR, Felício. Docência no ensino superior - A construção da identidade docente em um curso de formação por área do conhecimento: Ciências Naturais e Matemática. 2017. 163 f. Tese (Doutorado) - Curso de Reamec, Universidade Federal de Mato Grosso – Ufmt, Cuiabá, 2017.

HARDOIM, Edna Lopes; MELLO, Irene Cristina de (org.). Curso de Docência no Ensino Superior: a experiência da UFMT na formação continuada de seus professores. In: MELLO, Irene Cristina de (org.). A formação docente para o ensino superior. Cuiabá: Editora Sustentável, 2016. p. 1-160.

JUNGES, Kelen dos Santos; BEHRENS, Marilda Aparecida. Uma formação pedagógica inovadora como caminho para a construção de saberes docentes no Ensino Superior. Educar em Revista, [S.L.], n. 59, p. 211-229, mar. 2016. FapUNIFESP (SciELO). http://dx.doi.org/10.1590/0104-4060.42282 . Acesso em: 13 de nov. de 2023.

MASETTO, Marcos Tarciso. Docência na universidade. Papirus Editora, 2014.

MELLO, Irene Cristina de (org.). A formação docente para o ensino superior. Cuiabá: Editora Sustentável, 2016. 163 p.

PIMENTA, Selma Garrido; ANASTASIOU, Léa das Graças Camargos. Docência no Ensino Superior. 4. ed. São Paulo: Editora Cortez, 2010.

PIMENTA, Selma Garrido; ANASTASIOU, Léa das Graças Camargos; CAVALLET, Valdo José. Docência no ensino superior: construindo caminhos. In: BARBOSA, Raquel Lazzari Leite (org.). Formação de educadores: desafios e perspectivas. São Paulo: Editora Unesp, 2003. p. 267-278.

SANTOS, Francisca Mayane Benvindo dos; GIASSON, Fernanda da Fonseca. Docência no Ensino Superior: formação, iniciação e desenvolvimento profissional docente. Práticas Educativas, Memórias e Oralidades - Rev. Pemo, [S. l.], v. 1, n. 1, p. 1–12, 2019. DOI: 10.47149/pemo.v1i1.3543. Disponível em: https://revistas.uece.br/index.php/revpemo/article/view/3543. Acesso em: 27 nov. 2021.

VEIGA, Ilma Passos Alencastro. Docência universitária na educação superior. Docência na educação superior, v. 5, p. 85-96, 2006.

VEIGA, Ilma Passos Alencastro. Formação de professores para a Educação Superior e a diversidade da docência. Revista Diálogo Educacional, v. 14, n. 42, p. 327-342, 2014.

VEIGA, Ilma Passos Alencastro; SILVA, Edileuza Fernandes. Docência na educação superior: problematizadora e tecnocientífica. Revista Diálogo Educacional, v. 20, n. 65, p. 580-607, 2020.

VIANA, Cleide Maria Quevedo Quixadá; VEIGA, Ilma Passos Alencastro. Docentes para a educação superior: processos formativos. Papirus Editora, 2016.

ZABALZA, Miguel Ángel. O ensino Universitário: Seu cenário e seus protagonistas. Porto Alegre: Artmed, 2004.

Publicado

2025-12-15

Cómo citar

MORAES, Devacir Vaz de; MELLO, Irene Cristina. Formación continua en educación superior: Perspectivas de profesores de ciencias naturales. Debates em Educação, [S. l.], v. 17, n. 39, p. e18707, 2025. DOI: 10.28998/2175-6600.2025v17n39pe18707. Disponível em: https://ufal.emnuvens.com.br/debateseducacao/article/view/18707. Acesso em: 2 feb. 2026.

Número

Sección

Artigos